Το Ενετικό Φρούριο Κούλες – The Venetian fortress of Koules

English version further below

Το ενετικό φρούριο Κούλες δεσπόζει στην είσοδο του ενετικού λιμανιού στο Ηράκλειο.

Οι Ενετοί το αποκαλούσαν “Φρούριο στη Θάλασσα” (Castello a Mare ή Rocca a Mare), αλλά σήμερα διατηρεί την τούρκικη ονομασία του, Κούλες από το Su Kulesi. Είναι από τα πιο οικεία και αγαπημένα μνημεία της πόλης, σύμβολο του Ηρακλείου.

Σήμερα το φρούριο Κούλες ατενίζει αγέρωχο το Κρητικό πέλαγος θυμίζοντας το μεγαλείο του ενετικού Χάνδακα, ενώ στοιχειώνεται από θρύλους που θέλουν στους εσωτερικούς υγρούς και σκοτεινούς του χώρους να βασανίστηκαν φριχτά οι Κρητικοί επαναστάτες.

Κούλες, η ιστορία του

Πότε ξεκινά χρονικά ακριβώς η ιστορία του Κούλε μας είναι άγνωστο, αλλά ένα λιμάνι με τόσο νευραλγικό ρόλο στη Μεσόγειο, όπως το Ηράκλειο, δεν θα μπορούσε να μείνει απροστάτευτο. Υπάρχει μεγάλη πιθανότητα, το πρώτο φρούριο στη θέση του σημερινού να δημιουργήθηκε στην περίοδο της Αραβοκρατίας (9ος-10ος), ενώ αναφορά για πύργο στην είσοδο του λιμανιού γίνεται στην β’ βυζαντινή περίοδο (10ος-13ος) ως Castellum Comunis. Σήμερα σώζονται κάποια σχέδια περιηγητών που επιχείρησαν να χαρτογραφήσουν το Ηράκλειο, με παλιότερο αυτό του Μπουοντελμόντι του 1429, που απεικονίζουν έναν πύργο στην είσοδο του λιμανιού.

Ο πύργος αυτός απεικονίζεται σαν ψηλό οικοδόμημα με κατακόρυφους τοίχους και κάτοψη άλλοτε κυκλική, άλλοτε παραλληλόγραμμη. Τα σχέδια αυτά δεν είναι απαραίτητα αξιόπιστα, αφού η κατασκευή που απεικονίζουν μοιάζει περισσότερο με έργο οχυρωματικής αρχιτεκτονικής της δυτικής Ευρώπης.

Στα μέσα του 14ου μ.Χ. αιώνα, κάνει την εμφάνισή της στην Ευρώπη η πυρίτιδα (μείγμα νίτρου, θείου και άνθρακα). Αποκτά τόσο σημαντικό ρόλο στην πολεμική πρακτική αλλάζοντας ριζικά τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, ώστε αντικατέστησε τις προϋπάρχουσες πολεμικές μηχανές και εκμηδένισε την αμυντική δυνατότητα των παλιών οχυρώσεων.

Έτσι τα μέσα του 15ου μ.Χ. αιώνα βρήκαν το Ηράκλειο ανεπαρκώς οχυρωμένο και τον πύργο του λιμανιού, το Castellum Comunis των βυζαντινών, αμυντικά ανίκανο και ευάλωτο. Η Γερουσία της Βενετίας το 1462 ενέκρινε ένα ευρύ πρόγραμμα οχύρωσης της πόλης, που θα προστάτευε το Ηράκλειο και τους βούργους (προάστια) έξω από αυτό. Η νέα οχύρωση θα ακολουθούσε τα πρότυπα της νέας οχυρωματικής αρχιτεκτονικής με τους προμαχώνες. Στα πλαίσια αυτού του προγράμματος το 1523 κατεδαφίστηκε ο πύργος του λιμανιού και αντικαταστάθηκε με το φρούριο Κούλες, που σώζεται μέχρι σήμερα.

Εκτεταμένες επιχωματώσεις στη φυσική βραχώδη εξέδρα που υπήρχε στο σημείο αυτό του λιμανιού, κατάφεραν να δημιουργήσουν το χώρο για να χτιστεί το φρούριο έκτασης 3.600 μ2. Οι επιχωματώσεις γίνονταν με μία πολύ ενδιαφέρουσα μέθοδο. Γέμιζαν τα παλιά πλοία με πέτρες από το νησί Ντία και την περιοχή Φρασκιές και τα βύθιζαν έξω από τη Βόρεια πλευρά του μόλου, δημιουργόντας με τον τρόπο αυτό κυματοθραύστες που αύξαναν τον διαθέσιμο χώρο.

Η κατασκευή του Κούλε

Η κατασκευή του Κούλε κράτησε μέχρι το 1540. Οι εξωτερικοί τοίχοι έχουν πάχος σχεδόν 9 μέτρα, ενώ οι εσωτερικοί τοίχοι φτάνουν τα 3 μέτρα πάχος σε κάποια σημεία. Ήδη από πολύ νωρίς παρουσιάστηκαν ζημιές στα θεμέλια του από τη θάλασσα, που αντιμετωπίζονταν κατά καιρούς. Επίσης το φρούριο παρουσίασε πολλές οχυρωματικές αδυναμίες, γεγονός που οφείλεται στο ότι χτίστηκε σε μεταβατική φάση όταν η αρχιτεκτονική των φρουρίων πειραματιζόταν ακόμα με τις κατάλληλες λύσεις.

Αρχιτεκτονικά ο Κούλες αποτελείται από δύο επιμέρους τμήματα:
- το Νοτιοδυτικό: παραλληλόγραμμο, λίγο ψηλότερο
- το Βορειοανατολικό σε σχήμα μισής έλλειψης, ελαφρώς χαμηλότερο.

Για την είσοδο στο φρούριο υπήρχαν τρεις πύλες εισόδου: Δυτικά, Βόρεια και Νοτιοδυτικά, με κύρια πύλη την Δυτική. Στο οικοδόμημα περιμετρικά είχαν εντοιχιστεί διάφορες ανάγλυφες πλάκες, επιγραφές και οικόσημα. Κορυφαία έργα γλυπτικής είναι τα τρία μαρμάρινα ανάγλυφα που απεικονίζουν τον φτερωτό λέοντα, σύμβολο της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας, που επιστέφουν κάθε μία από τις τρεις εισόδους και δύο από αυτά διατηρούνται μέχρι σήμερα με φανερή τη διάβρωση από τον θαλασσινό αέρα.

Το φρούριο είναι διώροφο με 26 διαμερίσματα. Στο ισόγειο αρχικά υπήρχαν πέντε χώροι για κανόνια. Σύντομα φάνηκε ότι η χρήση κανονιών σε εσωτερικούς χώρους δημιουργούσε προβλήματα γιατί και το οπτικό πεδίο εκ των πραγμάτων μέσα από τα μικρά ανοίγματα στους τοίχους ήταν περιορισμένο, αλλά και ο καπνός που δημιουργούνταν μετά την ρίψη κάθε βλήματος έκανε την ατμόσφαιρα αποπνικτική και έτσι εγκαταλείφθηκε η χρήση τους.

Εκτός από τις casamatte, τους διαδρόμους δηλαδή των κανονιών, στο ισόγειο είχαν διαμορφωθεί και επιμέρους χώροι, ένας λειτουργούσε σαν φυλακή και οι υπόλοιποι για αποθήκευση τροφίμων και πολεμοφοδίων.

Στον επάνω όροφο, που είχε διαμορφωθεί σε ευρύχωρη πλατεία, ήταν στη Βόρεια πλευρά ο πύργος του φάρου. Εκεί υπηρχαν επίσης οι στρατώνες των στρατιωτών και οι κατοικίες των αξιωματούχων και του διοικητή.

Παράλληλα στο φρούριο λειτουργούσε μύλος, φούρνος και εκκλησία, παρέχοντας αυτονομία στη φρουρά του.

Ο ρόλος του φρουρίου Κούλες στη διάρκεια της τουρκικής πολιορκίας (1646-1669) δεν υπήρξε ιδιαίτερα σημαντικός, καθώς αρκετά νωρίς το τουρκικό πυροβολικό, τοποθετημένο στις κατάλληλες θέσεις, κατάφερε να εξουδετερώσει τη δύναμη πυρός του και έτσι οι Τούρκοι απέκτησαν τον έλεγχο της εισόδου του λιμανιού του Ηρακλείου.

Στη διάρκεια της τούρκικης κυριαρχίας ο Κούλες δεν δέχτηκε ιδιαίτερες παρεμβάσεις εκτός από την προσθήκη κτιστών επάλξεων με θέσεις τουφεκιοφόρων και κανονιών. Οι Τούρκοι έκτισαν μικρότερο φρούριο απέναντι από τον Κούλε από την πλευρά της στεριάς, τον Μικρό Κούλε. Δυστυχώς το μνημείο αυτό μαζί με τμήματα των ενετικών νεωρίων κατεδαφίστηκε το 1936 για χάρη της ανάπτυξης της πόλης.

Σήμερα ο Κούλες χρησιμοποιείται περιστασιακά για καλλιτεχνικές εκθέσεις στους εσωτερικούς χώρους του ισογείου και θεατρικές ή μουσικές παραστάσεις στον επάνω όροφο, όταν ο καιρός το επιτρέπει.

…….. English version ……..

The Venetian fortress of Koules dominates the entrance to the Venetian harbor of Heraklion.

The Venetians called it the “Sea Fortress” (Castello a Mare or Rocca a Mare), but today it is known by its Turkish name, Koules, a corruption of Su Kulesi (Water Tower). It is one of the most familiar and beloved monuments of the city, and the symbol of Heraklion.

Today the fortress of Koules gazes proudly out across the Sea of Crete, reminding us of the glory of Venetian Candia. It is haunted by legends that Cretan rebels were horribly tortured in its damp, dark rooms.

Koules, history

We do not know the precise origins of the history of Koules, but a harbor in such a strategic position in the Mediterranean could not remain undefended. The first fortress was probably built on the site of Koules during the Arab period (9th-10th c.), while there is a reference to a tower called the Castellum Comunis at the harbour entrance in the Second Byzantine period (10th-13th c.) Several sketches by travelers who mapped Heraklion show a tower at the harbor entrance, the earliest being that by Buondelmonti in 1429.

The tower is depicted as a tall structure with sheer walls, either circular or oblong in layout. These depictions are not necessarily to be trusted, as the structure rather resembles a Western European fortification.

In the mid-14th century, gunpowder (a mixture of nitre, sulphur and carbon) made its appearance in Europe. It came to play such a major part in warfare, radically changing military science, that it replaced existing machines of war and neutralized the defensive capabilities of earlier fortifications.

Thus the mid-15th century found Heraklion inadequately fortified and the harbor tower, the Byzantine Castellum Comunis, weak and useless for purposes of defense. In 1462 the Venetian Senate approved an ambitious programme of fortification of the city, which was to defend both Heraklion and the burgs (suburbs) outside it, according to the principles of the new bastion front system. As part of this project, the harbor tower was demolished in 1523 and replaced by the Koules fortress still standing today.

The natural rocky outcrop at this point of the harbor was banked up extensively to form the platform on which the fortress was to be built, covering an area of 3,600 m2. The work was carried out in a very interesting way: old ships were filled with stone from the island of Dia and sunk off the north side of the mole, forming a breakwater and increasing the space available.

The Construction of Koules

Work on Koules continued until 1540. The outer walls are almost 9 meters thick, while the inner walls are up to 3 meters thick at some points. The sea damaged the foundations from early on, and repairs were carried out at intervals. The fortress also had many weak points, due to the fact that it was built in a transitional period when fortification architecture was still at an experimental stage.

Structurally speaking, Koules is formed of two sections:
– the south-western, rectangular section, slightly higher
– the north-eastern, semi-elliptical section, slightly lower.

There were three entrances to the fortress, on the west, north and southwest sides; the main gate was on the west. Various plaques, inscriptions and coats of arms carved in relief were set into the outer walls. The best are the three marble reliefs depicting the winged lion of St Mark, the symbol of the Most Serene Republic of Venice, one over each entrance. Two of them are still preserved today, clearly weathered by constant exposure to the sea air.

The fortress is a two-floor building with 26 rooms. There were originally five casemates (special areas for cannon) on the ground floor. It soon became apparent, however, that the use of guns indoors was problematic, due to the limited field of vision through the narrow embrasures, and the choking smoke produced on firing. Thus the cannon were moved to open platforms on the upper floor and the casemates were abandoned.

The ground floor also housed a prison and various storage areas for food and munitions.
On the north side of the upper floor, which formed a spacious square, was the lighthouse tower. There were also quarters for the soldiers, the officers and the governor.

The fortress also contained its own mill, oven and chapel, ensuring the autonomy of its garrison.

The fortress of Koules did not play a particularly important part during the Turkish siege of Candia (1646-1669), as the Turkish batteries, strategically placed, were able to neutralize its firepower fairly early on and the Turks gained control of the harbor entrance.

No major modifications were carried out to Koules during the period of Turkish rule, apart from the addition of stone battlements with fire steps for their musketeers, and gun embrasures. The Turks built a smaller fortress, known as Little Koules, opposite Koules on the landward side. Unfortunately this monument was demolished along with part of the Venetian shipyards in 1936, during the modernization of the city.

Today Koules is occasionally used for art exhibitions held indoors on the ground floor and plays or concerts on the top floor, weather permitting.

1 σχόλιο

Σχόλια RSS TrackBack Identifier URI